เห็ดหลินจือเป็นเห็ดสมุนไพรที่ปรากฏในตำราจีนมานานนับพันปี และเป็นหนึ่งในส่วนผสมที่พบบ่อยในอาหารเสริมหลายชนิด แต่เมื่อไปดูของจริงในท้องตลาด จะเจอทั้งดอกแห้ง ผงสปอร์ และน้ำมันสปอร์ ซึ่งหลายคนยังสับสนว่าต่างกันอย่างไร

บทความนี้เจาะลึกเรื่องเห็ดหลินจือโดยเฉพาะ ตั้งแต่ลักษณะ ชนิดและสี การเพาะเลี้ยงในไทย ความต่างของดอก สปอร์ และน้ำมันสปอร์ ไปจนถึงวิธีอ่านฉลากและข้อควรระวัง เนื้อหาเป็นความรู้ทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ หากอยากเปรียบเทียบกับสมุนไพรอื่น ดูเพิ่มได้ที่ โสม ถั่งเช่า เห็ดหลินจือ ต่างกันอย่างไร

เห็ดหลินจือ คืออะไร

เห็ดหลินจือเป็นเห็ดกลุ่มที่มีเนื้อแข็งคล้ายไม้ ไม่เหมือนเห็ดที่ใช้ปรุงอาหารทั่วไป หมวกเห็ดมักมีผิวมันเงาเหมือนเคลือบวาร์นิช มีรสขมจัด จึงไม่นิยมรับประทานเป็นอาหารโดยตรง แต่มักนำมาต้มเป็นเครื่องดื่มหรือนำไปแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์

ภาษาจีนเรียกว่า 灵芝 อ่านว่า "หลิงจือ" ส่วนภาษาญี่ปุ่นเรียกว่า "เรชิ" (reishi) ในบันทึกจีนโบราณ เห็ดชนิดนี้ถูกยกให้เป็นสมุนไพรล้ำค่าและเป็นสิ่งมงคล คนไทยบางกลุ่มจึงเรียกกันว่า "เห็ดอายุยืน" ซึ่งเป็นสมญาตามความเชื่อดั้งเดิมเท่านั้น ไม่ใช่ข้อเท็จจริงทางวิทยาศาสตร์

ชื่อวิทยาศาสตร์และชนิดของหลินจือ

เห็ดหลินจือเรียกกันตามประเพณีว่า Ganoderma lucidum อย่างไรก็ตาม การจัดหมวดหมู่ทางวิทยาศาสตร์ในระยะหลังเสนอว่า หลินจือที่เพาะเลี้ยงในเอเชียตะวันออกจำนวนมาก น่าจะจัดอยู่ในชนิด Ganoderma lingzhi มากกว่า แต่ชื่อ G. lucidum ก็ยังพบบนฉลากผลิตภัณฑ์อย่างแพร่หลาย

ตำราจีนโบราณบรรยายหลินจือไว้หลายสี เช่น หลินจือแดง ดำ ม่วง เหลือง ขาว และเขียว แต่ชนิดที่พบมากที่สุดในผลิตภัณฑ์ปัจจุบันคือหลินจือแดง

การเพาะเห็ดหลินจือในไทย

ในประเทศไทย มีการเพาะเห็ดหลินจือเชิงพาณิชย์ โดยส่วนใหญ่เพาะในถุงขี้เลื่อยหรือบนท่อนไม้ ภายในโรงเรือนที่ควบคุมอุณหภูมิและความชื้นได้ ส่วนเห็ดหลินจือที่เก็บจากป่าตามธรรมชาติพบน้อยในผลิตภัณฑ์เชิงพาณิชย์

ดอก สปอร์ และน้ำมันสปอร์ ต่างกันอย่างไร

คำว่า "เห็ดหลินจือ" บนบรรจุภัณฑ์อาจหมายถึงส่วนที่ต่างกันมาก ควรทำความเข้าใจก่อนซื้อ

  • ดอก (fruiting body): คือตัวเห็ดที่เราเห็นเป็นหมวกและก้าน มีลักษณะแข็ง ผิวมันเงา นิยมนำมาหั่นแห้งสำหรับต้มน้ำ บดเป็นผง หรือนำไปสกัด
  • สปอร์ (spore): คือผงละเอียดสีน้ำตาลแดงที่ปลิวออกมาจากใต้หมวกเห็ดเพื่อสืบพันธุ์ มีขนาดเล็กมาก ผนังสปอร์เหนียวและย่อยยาก ผลิตภัณฑ์จึงมักระบุว่าเป็นสปอร์ "กะเทาะผนัง" (broken-wall) ซึ่งหมายถึงสปอร์ที่ผ่านกระบวนการทำให้ผนังแตกออกแล้ว พบในรูปผงหรือแคปซูล
  • น้ำมันสปอร์ (spore oil): คือน้ำมันที่สกัดจากสปอร์ มีลักษณะเป็นของเหลวข้นสีเข้ม มักพบในรูปซอฟต์เจลหรือแคปซูล

แต่ละส่วนมีลักษณะและรูปแบบการใช้ต่างกัน ข้อมูลที่มีอยู่ยังไม่เพียงพอที่จะบอกได้ว่าส่วนใดดีกว่าส่วนอื่น สิ่งสำคัญคือผู้ซื้อควรรู้ว่าผลิตภัณฑ์ที่ถืออยู่ใช้ส่วนไหน

สารสำคัญในเห็ดหลินจือ

สารที่ถูกกล่าวถึงบ่อยมีสองกลุ่มใหญ่ กลุ่มแรกคือ ไตรเทอร์พีน (triterpenes) ซึ่งเป็นสารที่ทำให้เห็ดมีรสขม ตัวอย่างเช่น กรดกาโนเดอริก (ganoderic acids) กลุ่มที่สองคือ โพลีแซ็กคาไรด์ (polysaccharides) ซึ่งเป็นคาร์โบไฮเดรตสายยาว รวมถึงเบต้ากลูแคน (beta-glucan) ที่พบในเห็ดราหลายชนิด

ปริมาณสารเหล่านี้ไม่คงที่ ขึ้นกับชนิดของเห็ด ส่วนที่ใช้ วิธีเพาะเลี้ยง และวิธีสกัด เช่น การสกัดด้วยน้ำกับการสกัดด้วยแอลกอฮอล์จะได้สารคนละกลุ่มเป็นหลัก ผลิตภัณฑ์แต่ละยี่ห้อจึงอาจมีองค์ประกอบไม่เหมือนกัน แม้จะใช้ชื่อเห็ดหลินจือเหมือนกัน

การใช้เห็ดหลินจือตามตำรับจีน

ในแพทย์แผนจีนดั้งเดิม เห็ดหลินจือจัดเป็นของบำรุงที่ใช้ดูแลสุขภาพโดยรวม มักนำมาต้มดื่มเป็นน้ำหลินจือ หรือใส่ในตำรับสมุนไพรอื่น การใช้ลักษณะนี้เป็นภูมิปัญญาที่สืบทอดกันมา ไม่ใช่ข้อสรุปทางวิทยาศาสตร์

งานวิจัยเบื้องต้นเกี่ยวกับเห็ดหลินจือ

มีงานวิจัยเกี่ยวกับเห็ดหลินจือจำนวนมากในห้องปฏิบัติการและในสัตว์ทดลอง และมีการศึกษาในมนุษย์กลุ่มเล็กบางชิ้น เช่น การศึกษาตัวชี้วัดที่เกี่ยวกับระบบภูมิคุ้มกันและความรู้สึกเป็นอยู่ที่ดีโดยทั่วไป อย่างไรก็ตาม ผลการศึกษายังไม่สม่ำเสมอ งานวิจัยหลายชิ้นมีขนาดเล็ก ใช้ผลิตภัณฑ์และขนาดที่แตกต่างกัน จึงต้องมีการศึกษาในมนุษย์เพิ่มเติมอีกมาก ผลจากหลอดทดลองหรือสัตว์ทดลองไม่ได้แปลว่าจะเกิดผลแบบเดียวกันในคน

วิธีอ่านฉลากผลิตภัณฑ์เห็ดหลินจือ

ก่อนซื้อ ลองตรวจสอบรายละเอียดบนฉลากต่อไปนี้

  • ชนิดของเห็ด: ระบุชื่อวิทยาศาสตร์ชัดเจนหรือไม่
  • ส่วนที่ใช้: เป็นดอก สปอร์ น้ำมันสปอร์ หรือสารสกัด และถ้าเป็นสปอร์ ระบุว่ากะเทาะผนังหรือไม่
  • วิธีสกัด: ถ้าเป็นสารสกัด มีระบุหรือไม่ว่าสกัดด้วยน้ำหรือแอลกอฮอล์
  • เลข อย.: ตรวจสอบว่าเลขตรงกับชื่อผลิตภัณฑ์ในฐานข้อมูลของ อย.
  • มาตรฐาน GMP และผู้ผลิต: มีชื่อและที่อยู่ผู้ผลิตชัดเจน
  • วันผลิตและวันหมดอายุ (MFG/EXP): ระบุครบและยังไม่หมดอายุ

ควรระวังสินค้าที่โฆษณาว่า "รักษาโรค" ได้ หรือโฆษณาเกินจริงในลักษณะอื่น เพราะผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา หลักการเลือกโดยรวมดูเพิ่มได้ที่ วิธีเลือกอาหารเสริมผู้ชายให้ปลอดภัย

เห็ดหลินจือในผลิตภัณฑ์เสริมอาหารสำหรับผู้ชาย

ในผลิตภัณฑ์เสริมอาหารสำหรับผู้ชาย มักพบเห็ดหลินจือถูกใช้ร่วมกับสมุนไพรชนิดอื่น เช่น โสม ถั่งเช่า และกระชายดำ ตามแนวคิดของตำรับบำรุงกำลังที่ใช้กันมาในหลายวัฒนธรรม

ตัวอย่างหนึ่งคือ HULX (Dr.X) ซึ่งมีเห็ดหลินจือ (Reishi Mushroom) เป็นหนึ่งใน 10 ส่วนผสม เลข อย. 73-1-02663-5-0014 ทั้งนี้ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา

ข้อควรระวังในการรับประทานเห็ดหลินจือ

กลุ่มที่ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทาน ได้แก่

  • ผู้ที่ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือดหรือยาต้านเกล็ดเลือด เพราะเห็ดหลินจืออาจมีผลต่อการแข็งตัวของเลือด
  • ผู้ที่กำลังจะเข้ารับการผ่าตัด ควรแจ้งแพทย์และปรึกษาว่าควรหยุดรับประทานเมื่อใด
  • ผู้ที่ใช้ยาลดความดันโลหิตหรือยาเบาหวาน
  • ผู้ที่มีความดันโลหิตต่ำ
  • หญิงตั้งครรภ์และหญิงให้นมบุตร
  • ผู้ที่มีโรคตับหรือโรคประจำตัวเรื้อรัง เนื่องจากเคยมีรายงานผู้ป่วยจำนวนน้อยเกี่ยวกับปัญหาตับในผู้ที่รับประทานผลิตภัณฑ์เห็ดหลินจือชนิดผง จึงควรปรึกษาแพทย์ก่อน

บางคนอาจมีอาการปากคอแห้ง ไม่สบายท้อง คัน หรือผื่น หากรับประทานแล้วมีอาการผิดปกติ ควรหยุดรับประทานและไปพบแพทย์ และควรรับประทานตามวิธีและปริมาณที่ระบุบนฉลากเท่านั้น

สรุป

เห็ดหลินจือเป็นสมุนไพรดั้งเดิมที่ได้รับความนิยม แต่ผลิตภัณฑ์แต่ละแบบไม่เหมือนกัน ควรรู้ว่ากำลังซื้อดอก สปอร์ หรือน้ำมันสปอร์ เลือกผลิตภัณฑ์ที่มีฉลากชัดเจนและมีเลข อย. รับประทานอย่างพอเหมาะ และไม่ควรใช้ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารทดแทนการดูแลทางการแพทย์ หากมีข้อสงสัยควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร