โสม ถั่งเช่า และเห็ดหลินจือ เป็นสามสมุนไพรที่พบบ่อยที่สุดในตำรับบำรุงร่างกายของเอเชีย และปรากฏอยู่ในผลิตภัณฑ์เสริมอาหารสำหรับผู้ชายจำนวนมาก แต่หลายคนยังแยกไม่ออกว่าทั้งสามอย่างต่างกันอย่างไร
บทความนี้เปรียบเทียบที่มา สารสำคัญ และการใช้ตามตำราดั้งเดิมของแต่ละชนิด พร้อมข้อควรระวัง เนื้อหาเป็นข้อมูลทั่วไป ไม่ได้อ้างว่าสมุนไพรเหล่านี้ให้ผลต่อโรคหรือภาวะใด ๆ
โสม (Ginseng)
โสมที่รู้จักกันทั่วไปคือ Panax ginseng หรือโสมเกาหลี/โสมจีน เป็นพืชที่ใช้ส่วนรากมาแล้วหลายพันปี สารสำคัญที่นักวิจัยให้ความสนใจคือกลุ่มจินเซโนไซด์ (ginsenosides)
ในตำรับแพทย์แผนจีนและการแพทย์ดั้งเดิมของเอเชีย โสมนิยมใช้เพื่อบำรุงร่างกายและช่วยให้รู้สึกเหนื่อยล้าน้อยลง เป็นการใช้ตามความเชื่อและประสบการณ์ที่สืบทอดกัน มีงานวิจัยเบื้องต้นหลายชิ้น แต่ผลยังไม่สอดคล้องกันทั้งหมด และยังต้องการการศึกษาในมนุษย์เพิ่มเติม
อ่านรายละเอียดเรื่องโสมแต่ละชนิดเพิ่มเติมได้ที่ โสม คืออะไร? โสมเกาหลี โสมอเมริกัน โสมขาว โสมแดง ต่างกันอย่างไร
ข้อควรระวัง
- บางคนอาจนอนไม่หลับหรือรู้สึกกระวนกระวายหลังรับประทาน
- อาจมีปฏิกิริยากับยาละลายลิ่มเลือด (เช่น วาร์ฟาริน) และยาลดน้ำตาลในเลือด จึงต้องปรึกษาแพทย์
- ผู้ที่มีความดันโลหิตสูงควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้
ถั่งเช่า (Cordyceps)
ถั่งเช่าเป็นเชื้อราที่เจริญบนตัวอ่อนของหนอนผีเสื้อ คำว่า "ถั่งเช่า" มักหมายถึงสองกลุ่มใหญ่ ได้แก่ ถั่งเช่าทิเบต หรือ Cordyceps sinensis (ปัจจุบันเรียก Ophiocordyceps sinensis) ที่พบบนที่ราบสูง หายากและมีราคาสูงมาก และถั่งเช่าสีทอง Cordyceps militaris ซึ่งเพาะเลี้ยงได้ง่ายกว่าและพบในผลิตภัณฑ์ของไทยจำนวนมาก
สารที่มักถูกกล่าวถึงได้แก่ คอร์ไดเซปิน (cordycepin) และโพลีแซ็กคาไรด์ ในตำรับจีนโบราณ ถั่งเช่าถูกจัดเป็นของบำรุงที่ใช้กันในกลุ่มผู้ที่ต้องการเสริมความแข็งแรงของร่างกาย การใช้ลักษณะนี้เป็นความเชื่อดั้งเดิม ส่วนงานวิจัยสมัยใหม่ยังอยู่ในขั้นเริ่มต้น
อ่านรายละเอียดเรื่องถั่งเช่าแต่ละชนิดเพิ่มเติมได้ที่ ถั่งเช่า คืออะไร? ถั่งเช่าทิเบต กับ ถั่งเช่าสีทอง ต่างกันอย่างไร
ข้อควรระวัง
- ผู้ที่ใช้ยาละลายลิ่มเลือดหรือยากดภูมิคุ้มกันควรปรึกษาแพทย์
- ผู้ที่มีโรคภูมิต้านตนเองควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้
- หญิงตั้งครรภ์ควรหลีกเลี่ยงหรือปรึกษาแพทย์
เห็ดหลินจือ (Reishi)
เห็ดหลินจือมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Ganoderma lucidum ถูกบันทึกในตำราแพทย์แผนจีนมานานนับพันปี และได้รับสมญาว่าเป็นเห็ดชั้นสูง สารสำคัญที่พบ ได้แก่ โพลีแซ็กคาไรด์ (รวมถึงเบต้ากลูแคน) และไตรเทอร์พีนอยด์ (triterpenes)
ตามตำราดั้งเดิม เห็ดหลินจือนิยมใช้เพื่อบำรุงสุขภาพโดยรวม โดยมักต้มดื่มหรือบดเป็นผง ปัจจุบันมีงานวิจัยเบื้องต้นเกี่ยวกับสารกลุ่มต่าง ๆ ในเห็ดชนิดนี้ แต่หลักฐานในมนุษย์ยังจำกัด
อ่านรายละเอียดเรื่องเห็ดหลินจือเพิ่มเติมได้ที่ เห็ดหลินจือ คืออะไร? ดอก สปอร์ และน้ำมันสปอร์ ต่างกันอย่างไร
ข้อควรระวัง
- อาจมีผลต่อการแข็งตัวของเลือด จึงควรระวังในผู้ที่ใช้ยาละลายลิ่มเลือด และก่อนการผ่าตัดควรแจ้งแพทย์
- บางคนอาจมีอาการปากแห้งหรือไม่สบายท้อง
เปรียบเทียบโสม ถั่งเช่า และเห็ดหลินจือ
เพื่อให้เห็นภาพชัดขึ้น ลองดูสรุปความแตกต่างของทั้งสามชนิด
- โสม: เป็นรากพืช (Panax ginseng) สารสำคัญคือจินเซโนไซด์ ใช้ตามตำราเอเชียเพื่อบำรุงร่างกายและช่วยลดความเหนื่อยล้า
- ถั่งเช่า: เป็นเชื้อราที่เจริญบนตัวอ่อนแมลง ชนิดทิเบตหายากและแพง ส่วนชนิดสีทองเพาะเลี้ยงได้ สารสำคัญเช่นคอร์ไดเซปินและโพลีแซ็กคาไรด์ ใช้ตามตำรับจีนเป็นของบำรุง
- เห็ดหลินจือ: เป็นเห็ดที่มีเนื้อแข็ง (Ganoderma lucidum) สารสำคัญคือโพลีแซ็กคาไรด์และไตรเทอร์พีน ใช้ตามตำราจีนเพื่อบำรุงสุขภาพโดยรวม
จะเห็นว่าทั้งสามมีที่มาและสารสำคัญต่างกัน แต่มีจุดร่วมคือมีประวัติการใช้ในตำรับบำรุงของเอเชียมายาวนาน และต้องการงานวิจัยในมนุษย์เพิ่มเติมเหมือนกัน การเลือกว่าชนิดใดเหมาะกับตนเองจึงควรพิจารณาร่วมกับสุขภาพและยาที่ใช้อยู่
เลือกซื้ออย่างไร และสรุปความปลอดภัย
เมื่อต้องการเลือกผลิตภัณฑ์ที่มีโสม ถั่งเช่า หรือเห็ดหลินจือ ให้ตรวจสอบสิ่งต่อไปนี้
- มีเลขทะเบียน อย. ที่ตรงกับชื่อผลิตภัณฑ์บนฉลาก
- ผลิตในสถานที่ที่ได้มาตรฐาน GMP
- ระบุชนิดและส่วนผสมชัดเจน เช่น ระบุว่าเป็นถั่งเช่าชนิดใด
- มีคำเตือนและวิธีรับประทานครบถ้วน
ตัวอย่างผลิตภัณฑ์หนึ่งคือ HULX (Dr.X) ซึ่งรวมโสม ถั่งเช่า และเห็ดหลินจือ เข้ากับสมุนไพรและกรดอะมิโนอื่น ๆ รวม 10 ส่วนผสม เลข อย. 73-1-02663-5-0014
หากสนใจสมุนไพรไทยที่นิยมคู่กับตำรับบำรุงชาย อ่านเพิ่มได้ที่ กระชายดำ คืออะไร
ทั้งสามสมุนไพรมีข้อควรระวังที่เกี่ยวกับยาละลายลิ่มเลือดร่วมกัน ผู้ที่มีโรคประจำตัว กำลังใช้ยา ตั้งครรภ์ หรือเตรียมผ่าตัด ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทาน และหากมีอาการผิดปกติหลังใช้ ให้หยุดและพบแพทย์
